درسنامه آموزشی مطالعات اجتماعی کلاس چهارم

ایران سرزمینی زیبا با کوه‌های بلند، دشت‌های وسیع و جلگه‌های سرسبز است. آیا در اطراف شهر یا روستای محلّ زندگی شما کوه یا دشت وجود دارد؟

می‌دانید که بعضی از قسمت‌های زمین بلندتر و بعضی از قسمت‌ها پست‌ترند. به پستی و بلندی‌های زمین، ناهمواری می‌گویند.

کوه و کوهپایه

ایران کوه‌های بلندی دارد. به کوه‌هایی که مانند زنجیر به یکدیگر متّصل‌اند، رشته کوه می‌گوییم.

بالاترین جای کوه، قلّه‌ی آن است. قلّه‌ی دماوند (5610 متر) بلندترین قلّه‌ی ایران است.

به زمین‌های پایین کوه کوهپایه می‌گویند. در بیشتر کوهپایه‌ها شهرها و روستاهایی به وجود آمده‌اند.

دشت و جلگه

کشور ما دشت‌های بزرگی دارد.

دشت‌ها زمین‌هایی صاف و هموارند. بعضی از دشت‌ها حاصلخیزند و کشاورزی در آنها رونق دارد، امّا خاک بعضی دشت‌ها شور است و برای کشاورزی مناسب نیست. در کنار دشت‌های حاصلخیز، روستاها و شهرهای پرجمعیتی به وجود آمده‌اند.

در کوهستان‌ها برف فراوان می‌بارد. با گرم شدن هوا، برف کوه‌ها به تدریج آب می‌شود و از جاری شدن آن در روی زمین، جویبار پدید می‌آید. جویبارها از کوه‌ها سرازیر می‌شوند و از پیوستن آنها به یکدیگر رود تشکیل می‌شود.

رودها و جویبارها، دامنه‌ی کوه‌ها را می‌شویند و سنگ‌های بزرگ و کوچک را می‌غلتانند و با خود می‌برند. به شن و ماسه و گل و لایی که رودها همراه خود می‌برند، آبرفت می‌گوییم.

وقتی رودها به طرف دریا می‌روند، آبرفت فراوانی را که با خود آورده‌اند، در نزدیکی دریا ته‌نشین می‌کنند. این آبرفت‌ها رو یهم انباشته می‌شوند و پس از سال‌ها جلگه را به وجود می‌آورند.

ناهمواری های ایران

به نقشه‌ی ایران توجّه کنید. در این نقشه ناهمواری‌ها (پستی‌ها و بلندی‌ها) به رنگ‌های مختلف نشان داده شده‌اند. رنگ قهوه‌ای تیره نشانه‌ی چیست؟ رنگ‌های سبز و زرد چطور؟

همان‌طور که می‌بینید، دو رشته کوه مهم در کشور ایران وجود دارد. البرز رشته کوه بسیار بلندی است که در شمال ایران کشیده شده است. رشته کوه زاگرس در مغرب و جنوب غربی ایران قرار دارد. البتّه در قسمت‌های داخلی و شرقی ایران هم کوه‌های دیگری وجود دارند. در بین این کوه‌های بلند، دشت‌هایی نیز دیده می‌شود. دشت کویر و دشت لوت وسیع‌ترین دشت‌های ایران و جلگه‌ی خوزستان پهناورترین جلگه‌ی ایران است.